عرام : پسر اصبغ سلمى ( م 275 ) از منابع با واسطهء ياقوت است . ن . ك مقدمه ياقوت ص 7 ، پانوشت 1 دنبال بواشعث كندى . نام عرام را نديم در نوشته‌جات ديگران يافته و آورده است ( نديم ترجمهء تجدد ص 83 ) كراچكوفسكى او را عربى بىسواد مىداند كه چون مردم ( يعنى عربهاى به حكومت رسيدهء ) روزگار خود را خواستار چنين آگاهى جغرافيايى ديد ، در سنّ پيرى - پيرامون سال 231 - به ديكته كردن آگاهىهايى پرداخت ، كه از جزيرهء عرب و تاريخ آن شنيده بود ، و سخنانش كه پسند مردم ( يعنى همان حاكمان ) بود به زودى پخش شد ، و دانشمندانى چون سيرافى « 1 » ( 284 - 368 ) آن را نقل كردند ( كراچكوفسكى چ ع ص 127 ، 277 ) ما مىدانيم كه كتاب « اسماء جبال تهامه و سكّانها و ما فيها من القرى و ما ينبت عليها من الاشجار و ما فيها من المياه » به روايت بو سعيد حسن سيرافى دانشمند كرمانى ياد شده ( ص پنجاه و دو ) با روايت از كندى و عرام چاپ شده است . عرامى ، عبد الصمد نيز از راويان حديث ما شيعيان است ( قهپايى 4 : 90 ) . عزيزى ( كتاب ال . . ) : مقصود ياقوت ، نگاشتهء حسن مهلّبى است . ن . ك مقدمهء ياقوت چ ع 1 ص 5 پانوشت 9 و « مهلبى » در همين كتابنامه . عساكر ( ابن - ) على ( 499 - 573 ) پسر حسن دمشقى با كنيت بو القاسم ، نگارندهء تاريخ بزرگ دمشق كه كوتاه شدهء آن از ابن منظور ( 630 - 711 ق ) در 20 جلد تا حرف فاء چاپ شده است . از منابع ياقوت با كاربرد بسيار است و 145 بار مسائل تاريخى را از او نقل كرده است . ن . ك چ ع 1 ص 178 ترجمهء فارسى ص 165 پانوشت 2 . عسكرى : حسن پسر عبد الله ( 293 - 382 ) لر خوزى عربى نگار با كنيت بو أحمد ، از شهر عسكر مكرم است ، بو هلال عسكرى نيز خواهر زادهء او است . چند كتاب در ادبيات عرب دارد . ياقوت در سى و هفت جا از وى نقل مىكند . ن . ك چ ع 1 ص 143 ترجمهء فارسى ص 135 ، پانوشت 1 . بوعلى فارسى : حسن پسر احمد فسايى ( 288 - 377 ) ( زركلى 2 : 193 ) ياقوت از كتاب او « شيرازيات » نقل مىكند ( چ ع 3 : 623 : 16 ) پدرم ، نسخه‌اى از « مسائل شيرازيات » او را كه دست خط بوعلى مؤلف بر آن است در كتابخانهء غرويهء نجف ديده‌اند . ( ذ . 20 ص : 354 ش : 3380 ) . ياقوت بيش از ده جا مطلب دستورى از وى نقل مىكند . ن . ك چ ع 1 ص 61 و ترجمهء فارسى ص 56 ، پانوشت 8 . علىّ وهّاس : پسر عيسى ( پيرامون 420 - 500 ) يمنى علوى ، ياقوت در سى جا آگاهىهاى جغرافيايى حجاز و يمن را از وى نقل مىكند . ن . ك چ ع 1 ص 79 فارسى ص 75 پانوشت 3 . و معجما 14 : 85 . على بن يقطين ( يك دين ) : يكى از منابع كار ياقوت است . على ( 125 - 182 ) يكى از درباريان منصور دوانيقى ( 136 - 158 ) بود ، ياقوت داستان بنيان‌گذارى بغداد را ، با رايزنى كشيش دير در آنجا ، و افزودن لقب « مقلاص » بر « دوانيقى » به نقل از اسرائيليات را از ابن يقطين

--> ( 1 ) . اين مرد دانشمند كرمانى براى نگاهداشتن گنوسيسم پدرانش ، پس از مسلمان شدن ناگزير شد ، تا نام پدرش بهزاد را دور از چشم او به عبد اللّه ، عربى گردانيد ، و براى خوشايند حاكمان عرب در مجلس مناظره با متّابن يونس نقل را بر عقل ترجيح داد . ن . ك ص 52 همين كتابنامه .